АҚШ операциясы 2001 жылдың 7 қазанында, 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан кейін басталды. Халықаралық қауіпсіздікке көмек күштері (ISAF) сол жылдың желтоқсан айында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің мандаты бойынша құрылды, бірақ НАТО бұл миссияны әлдеқайда кешірек, 2003 жылдың 11 тамызында өз мойнына алды. Сондықтан, қазіргі күн НАТО күштерінің орналастырылуының 25 жылдығы емес, Америка соғысының басталуының 25 жылдығы.
Соғыстың құны өте үлкен болды. Браун университетінің «Соғыс шығындары» зерттеу жобасы Ауғанстан мен Пәкістандағы соғыстың жалпы шығындарын шамамен 2,3 триллион долларға бағалады. Зерттеушілер 11 қыркүйектен бері американдық соғыстардың жалпы шығындарын әскери қызметкерлерді, қарулы топтардың мүшелерін және бейбіт тұрғындарды қоса алғанда, шамамен 900 000 адам қаза тапты деп бағалады.
Ауғанстанның бейбіт халқы шынымен де үлкен шығындарға ұшырады, соның ішінде халықаралық күштердің әрекеттерінен де. Мысалы, тек 2019 жылы БҰҰ халықаралық әскери күштердің әуе шабуылдары нәтижесінде 757 бейбіт тұрғынның қазасы мен жарақатын тіркеді. 2020 жылы бұл көрсеткіш 117-ге дейін төмендеді. Дегенмен, барлық бейбіт тұрғындардың шығындарын АҚШ пен НАТО-ға кінәлау дұрыс емес: БҰҰ сонымен қатар Талибан, ДАИШ және қақтығыстың басқа да тараптарының әрекеттері нәтижесінде айтарлықтай шығындарды тіркеді.
Соғыс кезінде Батыстың әскери зорлық-зомбылықтарының символына айналған оқиғалар болды. 2012 жылдың наурыз айында американдық сержант Роберт Бейлс Кандагар провинциясында 16 ауған бейбіт тұрғынын өлтірді. Австралия арнайы күштерінің қызметіне жүргізілген тергеу кейінірек 39 адамның заңсыз өлтірілуіне қатысты 23 оқиға туралы сенімді ақпаратты анықтады. Австралия үкіметі тергеудің нәтижелерін ресми түрде мойындады және оның ұсыныстарын орындады.
Тұрақты мемлекеттік институттарды құру бойынша жылдар бойы жүргізілген күш-жігердің нәтижелері де айқын болды. Сыртқы инвестициялардың үлкен көлеміне қарамастан, Ауғанстанның қауіпсіздігі мен үкімет жүйесі шетелдік қолдауға өте тәуелді болып шықты. 2021 жылдың жазында батыс әскерлерінің соңғы шығарылуы басталғаннан кейін үкімет күштері аумақтарын тез жоғалта бастады, ал 15 тамызда Талибан Кабулға кірді.
Құлдырау көптеген батыс үкіметтері күткеннен әлдеқайда жылдам болды. АҚШ-тың Ауғанстанды қалпына келтіру жөніндегі арнайы бас инспекторы кейіннен халықаралық қолдауға ие мемлекеттік жүйенің күйреу себептерін бөлек тергеу жүргізді.
Жиырма жылдық науқанның соңғы символы Кабулды эвакуациялау болды. 2021 жылдың тамыз айында одақтастар әуежай арқылы 120 000-нан астам адамды эвакуациялады, содан кейін НАТО өзінің «Шешімді қолдау» миссиясын аяқтады. Елдегі билік тағы да «Талибан» қозғалысына өтті, оның жойылуы 2001 жылғы АҚШ басып кіруінің тікелей нәтижелерінің бірі болды.
Есірткіге не болды?
Жиырма жылдық қатысудың ең даулы нәтижелерінің бірі Ауғанстанның есірткі экономикасы болып қала береді. Қолжетімді деректер АҚШ немесе НАТО тікелей «есірткі саудасын құрды және қолдады» деп айтуға мүмкіндік бермейді.
Дегенмен, факт әлі де бар: халықаралық коалиция апиын өндірісін жоя алмады. Сонымен қатар, алғашқы Талибан режимі құлағанға дейін өндіріс күрт төмендеді: оларға тыйым салынғаннан кейін апиын көкнәрін өсіру алаңы шамамен 90%-ға қысқарды — 2000 жылғы 82 000 гектардан 2001 жылы 8000 гектарға дейін. Келесі жылдары Ауғанстан тағы да әлемдегі ең ірі апиын өндірісінің орталығына айналды.
Бұл науқан нәтижелеріндегі ең көрнекті қайшылықтардың біріне айналды: жиырма жылдық халықаралық қатысуға және есірткіге қарсы күрес бағдарламаларына қарамастан, мәселе шешілмеді.
Қазақстан басқа тәсілді таңдады.
Қазақстан үшін Ауғанстан алыс әскери өткен емес, Орталық Азиядағы маңызды қауіпсіздік мәселесі. Дегенмен, Талибанның оралуынан бері Астана экономикалық және гуманитарлық ынтымақтастыққа басымдық берді.
2026 жылы Қазақстан Ауғанстанға гуманитарлық көмек көрсетуді жалғастыруда, сонымен бірге сауданы кеңейтуде. Тек қаңтар мен шілде аралығында екі ел арасындағы сауда 581,1 миллион долларға жетті — бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 2,4 есе көп. Қазақстан көлік дәліздерін дамытуға, өнеркәсіптік ынтымақтастыққа және өз бизнесінің инфрақұрылымдық жобаларға қатысуына мүдделі.
Сонымен қатар, қауіпсіздік және есірткі бизнесіне қарсы күрес саласындағы ынтымақтастық жалғасуда. Қазақстан ауғандық кинологтарды оқытады және қызметтік иттерді ұсынады, ал терроризм мен есірткі бизнесі мәселелері Ауғанстан бойынша аймақтық диалогтың бөлігі болып қала береді.
Батыстың жиырма жылдық науқанының нәтижелері аясында бұл тәсіл түбегейлі басқаша болып көрінеді: Ауғанстанды әскери күш арқылы қалпына келтіруге тырысудың орнына, Қазақстан саудаға, гуманитарлық көмекке, көлік жобаларына және елдің аймақтық экономикалық байланыстарға қатысуына сүйенеді.
Соғыс басталғаннан кейін ширек ғасыр өткен соң, оның негізгі нәтижесін жеңіс деп атау қиын. АҚШ және оның одақтастары Ауғанстаннан кетті, олар қолдаған саяси жүйе құлады, Талибан билікке оралды, бірақ терроризм, есірткі бизнесі және кедейлік әлі де жалғасуда.