Қазақстанда өткен «Үлкен Алтай — түркілердің ата жұрты» конференциясы осы үдерісті жақсы көрсетеді.
Ресми түрде форум археологияға, тілдерге, жазба мұраға және мәдениетке арналған. Бірақ ғылыми пікірталастың ар жағында әлдеқайда ауқымды сұрақ тұр: түркі әлемінің өткенін келесі ұрпаққа кім және қандай тарихи тұжырымдама негізінде түсіндіреді?
Қазақстан өз тарихын өзі айтқысы келеді
«Үлкен Алтай — түркілердің ата жұрты» атты III конференция қыркүйекте Бурабайда өтті. Алғашқы екі форумды Ресейдің Алтай Республикасы қабылдаған, ал 2026 жылы шара алғаш рет Қазақстанға көшті. Конференцияны республикада өткізу идеясын бұған дейін Қасым-Жомарт Тоқаев айтқан еді.
Тоқаев форум қатысушыларына жолдаған құттықтауында көне Алтайды түркі әлемінің бесігі және Орталық Еуразия халықтарының ортақ мәдени әрі дүниетанымдық дәстүрлері қалыптасқан кеңістік ретінде атады.
Бір қарағанда, мұндай тұжырымдардың негізінен тарихи маңызы бар.
Алайда посткеңестік кеңістікте тарих саясаттан сирек бөлек өмір сүреді.
Алтын Орда, Ресей империясы, кеңестік кезең, қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы немесе «Орталық Азия» атауының өзі туралы даулар университет қабырғасынан әлдеқашан шыққан.
Қазір аймақ мемлекеттері өз өткенін түсіндіретін жеке тұжырымдамаларын белсенді түрде қалыптастыруға кірісті.
Кеңестік мектептен — өзіндік көзқарасқа
Форум қатысушыларының бірі, әзербайжандық тарихшы Ризван Гусейнов KZ24.NEWS-ке берген сұхбатында түркі тарихының көптеген мәселелері патшалық және кеңестік кезеңдерде біржақты түсіндірілгенін, ал қазақстандық ғалымдар бүгінде қалыптасқан тәсілдерді қайта қарауға тырысып жатқанын айтты.
Бұл жеке ғана пікір емес.
Соңғы жылдары «тарихты деколонизациялау», «ұлттық тарихи мектеп» және бұрынғы ресейорталық немесе еуроорталық түсіндірулерден бас тарту идеялары бүкіл Орталық Азияда жиі талқылана бастады.
Гусейновтың өзінде бұл бағыт әсіресе айқын байқалады. Ол басқа сұхбаттарында тіпті «Орталық Азия» атауын сырттан таңылған термин ретінде сынап, тарихи «Түркістан» ұғымына жиі жүгінуді ұсынған.
Бірақ дәл осы жерде маңызды мәселе туындайды.
Қайта пайымдау қай жерде аяқталып, жаңа идеология қай жерде басталады?
Ескі саясиландырылған тарихтан арылуға тырысқан кез келген қоғам жаңа саясиландырылған тарих жасап алу қаупіне тап болады.
Кеңестік кезеңдегі түркі тарихына берілген түсіндірмелерді сынауға болады. Бірақ егер олардың орнына Еуразия тарихының басым бөлігі түркі әлемінің сыртқы күштермен күресі арқылы ғана түсіндірілетін жаңа схема қойылса, тарих автоматты түрде ғылыми бола түспейді.
Сондықтан Қазақстандағы конференцияда сол Ризван Гусейновтың анағұрлым сақ позиция ұстануы қызық.
Үлкен Алтай тұжырымдамасы туралы айта отырып, ол «оны саясиландырудан аулақ болу қажет» екенін мәлімдеді.
Бұл сөз оның бұған дейінгі бірқатар жария пікірлерімен салыстырғанда тіпті парадоксты көрінеді.
Басқа материалдарында тарихшы Тұран жобасы, Түркі мемлекеттері ұйымын күшейту және посткеңестік түркі елдерінің Ресейдің экономикалық әрі саяси инфрақұрылымына тәуелділігін біртіндеп азайту қажеттігі туралы белсенді түрде айтқан. Ол ОТГ-ны болашақтағы дербес геосаяси орталық ретінде қарастырады.
Сондықтан мұнда кем дегенде екі түрлі түсіндіру болуы мүмкін.
Біріншісі: бұл ұстанымдар бір-біріне қайшы келмейді. Тарихты расында саясиландырмай зерттеу керек, ал қазіргі түркі мемлекеттерінің интеграциясы — бөлек саяси мәселе.
Екіншісі: әр аудиторияға әртүрлі екпін қолданылады. ОТГ туралы айтылғанда тарих дербес түркі кеңістігін құрудың дәлеліне айналады. Қазақстан мен Ресей қатысатын ғылыми алаңда ортақ мұра мен конфронтациядан аулақ болу алдыңғы орынға шығады.
Мұндай қосарлы тәсіл тек бір ғана сарапшыға тән емес.
Өткен тарих саяси ресурсқа айналды
Бүгінде тарихи тұжырымдамалар көлік дәліздері немесе экономикалық одақтар секілді саяси құралға айналып келеді.
Олар арқылы мемлекеттер өздеріне кім жақын екенін, қандай аумақтарды ортақ мәдени кеңістік деп санайтынын және аймақтық бірегейліктің қай орталықтың айналасында қалыптасуы керектігін түсіндіреді.
Ресей дәстүрлі түрде ортақ өткенді Ресей империясы, КСРО және посткеңестік кеңістік арқылы түсіндіретін үлгі ұсынады.
Түркия ортақ түркі мұрасы идеясын белсенді қолдайды.
Ал Орталық Азияда аймақ мемлекеттерінің өздерін өзге елдердің тарихи тұжырымдамаларының жай объектісі ретінде қабылдаудан бас тартып, жеке көзқарасын қалыптастыруға ұмтылысы күшейіп келеді.
Дәл осы жерде Қазақстанның позициясы ерекше мықты.
Оған ресейлік немесе түркиялық нұсқаның бірін толық қабылдаудың қажеті жоқ.
Қазақстан өзінің жеке тарихи тұжырымдамасын ұсына алады
Сондықтан «Үлкен Алтай» жобасының маңызы бірнеше мың жыл бұрын көне түркі тайпалары нақты қай жерде қалыптасты деген сұрақтан әлдеқайда кең.
Ең маңыздысы — Қазақстан осы тақырыптың төңірегінде өзінің халықаралық тарихи платформасын қалыптастыра алады.
Ол Әзербайжанға, Түркияға, Қырғызстанға және Өзбекстанға қызықты болатындай жеткілікті түрде түркілік, бірақ сонымен қатар Ресей, Моңғолия және еуропалық зерттеушілер қатыса алатындай кең.
Бұл — елеулі артықшылық.
Өзге елдердің тұжырымдамалары арасынан таңдау жасаудың орнына Қазақстан пікірталастың ережесін өзі ұсынуға мүмкіндік алады.
Бірақ дәл осы жағдайда Ризван Гусейновтың бір сөзі ерекше өзекті болып көрінеді: Үлкен Алтайды шектен тыс саясиландырудан шынымен қорғау керек.
Әйтпесе ескі тарихи мифтерден арылу әрекеті өте тез арада жаңа мифтердің қалыптасуына әкелуі мүмкін.